رسوایی چهارمین اثر بلند سینمایی فیلمسازی است که همانند فیلمهای قبلی خود بنا دارد با هدف پرداختن به سوژه ای که کمتر کسی جرات نزدیک شدن به آن را دارد پیامی را از سر دغدغه های خود در قالب فیلم سینمایی بیان کند . حال با فاصله گرفتن از روزهای اکران و نقد هایی که پیرامون این فیلم صورت گرفته است می توان به صورتی کلی تر بخشهایی از این ساخته مسعود ده نمکی را نگاه کرد. سؤال اصلی اینجاست که درونمایه فیلم چیست و آیا این تم و درونمایه به درستی منتقل شده است یا نه ؟

فیلم با آیه 21 سوره حشر (1) و همراه با تیتراژی از اذان مؤذّن زاده ی اردبیلی و تصاویر مذهبی شروع می شود. شروعی که تماشاچی را متوقع دیدن فیلمی می کند که با مضمون این آیه در ارتباط باشد  و فیلمی باشد که به لحاظ مذهبی حاوی پیامی است که  یک سر و گردن از فیلم های این روزهای سینمای ما بالاتر است.

 پس از آن پرده سینما از فیلمی رونمایی می کند که راوی داستانِ دختری خیابانی به نام "افسانه" است. این دختر با عشوه گری های خود، نگاه هوسبازانه مردان کوچه و بازار را بازیچه انتقام جویی برای تلکه کردن آنان قرار می دهد. دختری که بنا هست مخاطب فیلم تا انتهای داستان همراهش شود و عقده های درونی و  لجاجت هایش را درک کند. نگاه جسورانه فیلمساز و بازی گرفتن از الناز شاکردوست در این نقش، کرشمه های بازیگران فیلم فارسی های قبل از انقلاب را باز می آفریند. شاید در فضای کنونی سینمای ما این نوع بازی گرفتن از بازیگران طبیعی باشد اما در این فیلم سعی کارگردان به دلیل دید مذهبی بر این بوده که بیش از آنچه که نقش لازم دارد صورتی اغراق آمیز پیدا نکند.

نگاه مشترک فمنیستی که در فیلمها و حتی برخی سریالهای این روزها نیز دیده می شود در فیلم رسوایی نیز وجود دارد. نگاهی که زن فیلم را اسیر چشمان مردان هرزه شهر نشان می دهد و با تبرئه خطای خودآرایی های زن رنگارنگ شده به انواع آرایش، انگشت اتهام را به سوی مردان شهر می برد. توصیه های دینی در مورد اینکه چشمی از سوی مردی به هرزه نرود بسیار هستند، در انتهای این فیلم نیز  چشم چرانی مردان، مضموم نشان داده می شود؛ اما نکته ای که مغفول مانده این است که  نقش زنِ جامعه در حفظ کرامت خود چه می شود؟

مردم فیلم رسوایی

همانطور که مسعود ده نمکی تهیه کننده و کارگردان این فیلم در نشست مطبوعاتی جشنواره فیلم فجر اشاره کرده بود :« رسوایی آینه جامعه ما است و همه ما خودمان را می توانیم در آن ببینیم. » ، می توان آدمهای کوچه و بازار فیلم رسوایی که در تغییرات سیر فیلم، رفتارهای مختلف از خود نشان می دهند  را به عنوان شخصیت های محوری در نظر گرفت.

 اما در انتهای این تلاش ، جامعه دم دمی مزاج، دهن‌بین، ظاهربین و اسیر قضاوت های زود هنگام در فیلم دیده می شود. جماعتی که با عشوه گری های دختری محو چشم چرانی او می شوند و از سوی دیگر در مراسم مذهبی در مسجد حاضر می شوند و از سوی دیگر به روحانی مسجد که تا دیروز به شکل اغراق امیزی احترام می گذاشتند بنای توهین می نهند.

البته این نگاه توهین آمیز به مردم و جامعه در بخشهایی از فیلم اخراجی های 3 نیز دیده شده است که مورد انتقاد برخی از منتقدان قرار گرفته بود.

حاج یوسف فیلم رسوایی

حاج یوسف بدلیل سر درگمی فیلمساز در روایت داستان اسیر حالتی دوگانه بین اغراق در روحانی صاحب کرامت و حالتی در پایین ترین مرتبه قرار می گیرد. اکبر عبدی ایفاگر این نقش، علاوه بر هنرنمایی در قالب جدی در این نقش، گوشه هایی از نقش های کمدی را حالت های صورت خود برای مخاطب ایفا می کند.

 سردر گمی در پرداخت درونمایه فیلم با توجه به برخی از اظهارات دیگر مسعود ده نمکی نیز وجود دارد. او در برنامه  نقد سینمایی "هفت" ویژه جشنواره فجر بر خلاف گفته قبلی خود که این فیلم را "آینه جامعه" معرفی کرده بود، اظهار می کند که این فیلم تلاش دارد حاج یوسف های جامعه [اساتید اخلاق و صاحب کرامت] را برای مردم بازبشناساند .

اما آنچه در روایت الکن فیلم دیده می شود  این است که پیام های اخلاقی این شخصیت روشن نیستند، در بخشهایی شخصیت حاج یوسف در حالتی از بزرگ نمایی، غیر واقعی و باورناپذیر رخ می نماید و در صحنه هایی از فیلم همچون خلوت کردن و شعرخوانی حاج یوسف برای دختر از نمونه هایی هستند که استاد اخلاق فیلم رسوایی را به راحتی در معرض اتهام تماشاگر قرار می دهد.

اینجا این سوال پیش می آید که "حاج یوسف" فیلمساز در زندگی شخصی چگونه بوده و چه تعریفی برای آن داشته که این گونه بی پروا به سمت این سوژه رفته است و آنرا اینگونه به تصویر کشیده است. حاج یوسفی که براحتی به دخترانی هرزه این اجازه را می دهد که وی را در معرض گناه قرار دهند و یا اینکه برای افرادی که بویی از اخلاق نبرده اند کراماتی پیامبر گونه نشان دهد.

از نقاط پنهان این نمایش اغراق آمیز "حاج یوسف"، ایجاد یک توقع در جوان امروزی است که بی هیچ تلاشی در جهت یافتن منبرهای اخلاقی در انتظار یک منجی بماند. صد البته اینکه این منجی باید صاحب کرامتی باشد که با وی در سطح شهر همراه شود تا دست آخر به این جوان مرحمتی کند و او را از انحراف نجات دهد.

این نگاه انتظارگونه بدون تلاش، از بیماری های عصر ماشینی ماست که جوان امروز را در جهت یافت حیات مطلوب کسل کرده است و همه ی بار هدایت و راهنمایی خود را به دوش مربی اخلاق و اساتید اخلاق می اندازد. گویی که از وظایف مربی است که به دنبال متربّی برود.

 بزرگ نمایی و جوگیر شدن فیلمساز در پایان فیلم هم دیده می شود. در پایان فیلم "حاج شریف" بازاری متظاهری که [طبق معمول] محمد رضا شریفی نیا نقش آن را برعهده دارد، همراه مردم به سمت خانه ی دختر خیابانی می روند که وی را مجازات کنند. پس از حمله به خانه وی و شکستن شیشه ها، با سخنرانی کوبنده ی "افسانه"ی فیلم  روبرو می شوند که از موضعی حق به جانب همه را متنبه و متهم؛ و "حاج یوسف" را تنزیه می کند. بعد از این است که "حاج یوسف" دارای کرامت آبرویش را باز می یابد و جماعت کوچه و بازار پشتش به نماز می ایستند.

حرف اخر: درسینمای این روزهای ما که جماعت شبه روشنفکر دنیای کوچکشان پرده  سینما را اشغال کرده است حضور مسعود ده نمکی که بنای آن دارد دغدغه های فراتر از شمایل این روزهای سینما را نشان دهد برای حزب الله غنیمتی است که باید ارج نهاد.  امید است این یادداشت که از سر دلسوزی بر قلم جاری شده برای این فیلم ساز جدای از نوشته هایی قرار گیرد که بنای توهین از سر بغض را دارند.

..................

  1)   آیه 21 سوره حشر « لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْيَةِ اللَّـهِ  و َتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ »

ترجمه : اگر ما این قرآن (عظیم الشأن) را (به جای دلهای خلق) بر کوه نازل می‌کردیم مشاهده می‌کردی که کوه از ترس و عظمت خدا خاشع و ذلیل و متلاشی می‌گشت. و این امثال را برای مردم بیان می‌کنیم باشد که اهل (عقل و) فکرت شوند.